Class 12 Nepali Important Questions

१. आमाको सपना के हो र त्यो कसरी साकार हुन्छ ? 'आमाको सपना' कविताका आधारमा समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस् ।

नेपाली साहित्यका प्रथम गद्यकवि गोपालप्रसाद रिमाल (वि.सं. १९७५–२०३०) द्वारा रचित ‘आमाको सपना’ राष्ट्रप्रेमले भरिएको उत्कृष्ट क्रान्तिकारी कविता हो। उनका कवितामा समाजमा व्याप्त अन्याय, अत्याचार, दमन, शोषण तथा कुरीतिहरू विरुद्ध खुलेर आवाज उठाइएको पाइन्छ। ‘आमाको सपना’ कवितामा कविले नेपाली समाज निरंकुश शासकको अत्याचार र विकृतिरूपी फोहोरले दुर्गन्धित बनेको उल्लेख गर्दै त्यसलाई स्वच्छ बनाउन क्रान्तिको आवश्यकता रहेको सन्देश आमाअनि छोराबीचको संवादमार्फत दिएका छन्।

कविताका आधारमा 'आमाको सपना’ को अर्थ क्रान्ति तथा सामाजिक परिवर्तन हो। अन्याय, अत्याचार र विसङ्गतिको अन्त्य गरी जनतालाई स्वतन्त्र र अधिकार सम्पन्न बनाउने तथा आफ्ना सन्तानलाई निडर, आत्मविश्वासी र स्वावलम्बी देख्ने चाहना आमाले पालेकी छन्। बालकको तोते बोलीमै क्रान्तिका मधुर ध्वनि सुनून् र उसको शिरमा परिवर्तनको छाप देखियोस् भन्ने आमाको चाहना कवितामा प्रस्तुत गरिएको छ।

नेपाल आमाले आफ्ना सन्तानलाई वीर योद्धा बनाई क्रान्तिकारी गीत घन्काउन चाहेको भाव पनि कवितामा व्यक्त भएको छ। क्रान्तिको उदय भएपछि चेतनाहीन सन्तान पनि यसको अनुयायी बन्छ र सत्यमाथि हुने अन्याय अन्त्य गर्न सबै जनताहरू जुट्ने सन्देश कविले दिएका छन्। अन्ततः निरन्तर भोगिर आएको वेदनाबाट मुक्त हुन आमाले अब जन्मिने सन्तान नै क्रान्तिकारी योद्धाको रूपमा उदाउने आशा राखेकी छन्।

२. दमयन्तीले आफ्नो जीवनमा आइपरेका समस्याका समाधानका लागि कुन कुन उपाय अवलम्बन गरेकी छन्? समीक्षा गर।

बौद्धिक र दार्शनिक चिन्तन भएका वरिष्ठ साहित्यकार मदनमणि दीक्षित (वि.सं. १९७८–२०७६) द्वारा रचित ‘विरहिणी दमयन्ती’ पौराणिक प्रसङ्गमा आधारित नारीप्रधान कथा हो। यस कथामा पतिवियोगको पीडाले विचलित भएकी दमयन्तीले जीवनमा भोग्नुपरेका कठिनाइहरू र ती समस्याबाट उक्लनका लागि अपनाएका उपायहरूको विस्तृत वर्णन गरिएको छ।

कर्कोटक नागको जङ्गलमा पति नल छोडेर हिँडेपछि दमयन्ती उनी खोज्न निस्किन्छिन्। पिपलको फेदमुनी निद्रामा हुँदा कर्कोटक नागयुवकले जबरजस्ती बोक्दै लैजाँदा उनी ठूलो समस्यामा पर्छिन्। त्यस कठिन परिस्थिति समाधान गर्न उनले नागयुवकसँग प्रेमपूर्वक व्यवहार गर्दै उसलाई मदिरामा मस्त बनाइ झुपडीमा आगो लगाएर भाग्न सफल हुन्छिन्।

तीन दिनसम्म जङ्गल भौतारिँदा निषाद र नागहरूको बस्ती देखेर पुनः कसैले आक्रमण नगरोस् भनी आफ्नो रूप कुरुप बनाइ सुरक्षित रूपमा पतिको खोजीमा अघि बढ्छिन्। कठिन परिस्थितिमा असाधारण धैर्य, कूटनीति, विवेक र साहस प्रयोग गरेर समस्या समाधान गर्ने दमयन्तीको चरित्र कथामा अत्यन्त जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

दमयन्तीले कुशलतापूर्वक परिस्थिति अनुसार बललाई बुद्धिले प्रभाव पारेर पराजित गरेकी छिन्। चाहे उनी उनको सतित्व रक्षा गर्न होस् वा जीवन बचाउनका लागि होस् उनले धेरै सावधानी अपनाएकी छिन् । रानीको आनन्दीत जीवन बिताइरहेकी उनी संकट, दु:ख बाट घेरिएकी हुन्छिन् । तरपनि उनको धैर्य, बहादुरी र प्रतिकूलताको सामनामा दृढताले समस्यासँग जुधिरहिन् । भोक, निद्रालाई बेवास्ता गरी उनी जङ्‌गलमा लगातार पैदल हिँडेर दिन बिताउँछिन् । वेदीमा आफ्ना ठूली आमा भएपनि पहिचान लुकाएर भएपनि कुनै पनि परि परिस्थितिमा चुनौती सामना गर्न तयार छिन् ।

अन्तत: दमयन्तीले आइपरेका समस्याहरूलाई समाधान गर्नका लागि बुद्धि लगाएर समय र परिस्थितिअनुसार चलारवीपूर्ण तरिकाले वललाई बुद्धिले पछारेकी मात्र छैनन् भवितव्य समस्याको समेत मध्यनजर राखी दूरदृष्टिका साथ विभिन्न उपायहरु अवलम्बन गरेकी छन् ।

३. 'एक चिहान' उपन्यासमा नेपाली समाजको कस्तो अवस्थाको चित्रण गरिएको छ?

'एक चिहान' उपन्यास उपन्यासकार हृदयचन्द्रसिंह प्रधानले लेखेका हुन्। यस उपन्यासमा समाजमा भएका अन्याय, अत्याचार र शोषणलाई प्रस्तुत गरिएको छ। यस उपन्यासमा सामाजिक कुरीति- नाई प्रस्तुत गरिएको छ र तिनीहरूको विरोधमा आवाज उठाउनुपर्ने विचार व्यक्त गरिएको छ ।

यस उपन्यासमा काठमाडौँ सहरको २०११ साल तिरको समाजलाई देखाइएको छ । सुब्बा सुरमान र डा. गोदत्त प्रसाद नेपाली समाजमा हुने खाने शोषक सामन्त वर्गको प्रतिनिधि बनाएर एक अष्ट- नारानलाई सर्वहारा विपन्न शोषित वर्गको प्रतिनिधित्व गराएर तत्कालमा त्यस समाजमा जरो गाडेर बसेका हुने खाने सम्पन्न सामन्त वर्ग र हुँदा खाने सर्वहारा वर्गबिचको असमानता तथा वर्गीय रूपमा विभाजित नेपाली समाजको चित्रण गरिएको छ। त्यसैगरी नेपाली समाजमा गरीब भान गरीब र धनी झन् धनी हुँदै गइरहेको विषयलाई पनि यथार्थको रूपमा व्यक्त गरेको छा यस उपन्यासमा उष्टनारानको परिवारको चेतना जागरणसँगै कुसंस्कार तोड्‌दै शोषण र दमनका विरुद्ध जाणेका तथ्यले आडम्बरी र समयानुसार परिवर्तन गर्नुपर्ने संस्कृतिहरूको विषयमा जागरूक हुँदै गएको यथार्थलाई देखाइएको छ ।

समग्रमा सुब्बा सुरमान र गोदत्तप्रसाद जस्ता निच शोषकले सहयोगीको खान ओढेर गरिबलाई सहयोग गरे झैं गरेर आन्तरिक मनमा राख्ने छल, कपट र शोषणको यथार्थ उपन्यासमा देखाइएको छ। उच्च वर्गका हुने खानेहरूले निम्न वर्गका नागरिकहरुलाई दिएको शोषण, दमन, सामन्ती व्यवहार, अनैतिक प्रेम सम्बन्ध जस्ता गतिविधिहरू सहेर समाजमा हेपिएर रहनुपर्ने अन्यायपूर्ण र विभाजित समाजको चित्रण गरेको छ।

४. हीकडले मानवीय चेतनालाई नयाँ उचाइमा पुयाउन गरेका योगदानको समीक्षा गर्नुहोस्।

शारीरिक अशक्तताका कारण सिर्जित परिस्थितिमा पनि सिर्जनशील हुँदै सफलताको शिखर चुम्न सफल व्यक्ति ठोकङ हुन्। उनी आफूले दिएका योगदानका कारण संसार भरि नै उदाहरणीय बन्न सफल भएका छन् । शारीरिक स्थिति निकै नाजुक भए पनि मानव हितका लागि केही गर्ने तीव्र धारणा, त्यसलाई साथ दिने प्रतिभा र निरन्तरको साधनाका कारण भौतिक शास्त्रमा नयाँ तथ्य उजागर गरेर सिङ्‌गो संसारलाई आश्चर्य चकित बनाउने व्यक्ति हुन् हकिङ ।

हकिङले आफ्नो जीवनकालमा दर्जनभन्दा बढी पुस्तक र कयौँ सोधपत्र तयार गरी प्रकाशन गरे जसमध्ये 'अ ब्रिफ हिस्ट्री अफ टाइम' सर्वाधिक चर्चित पुस्तक हो। यो पुस्तकलाई सन् १९३८ मा गिनिज बुक अफ वर्ल्ड रेकर्डद्वारा सदावहार सर्वाधिक बिक्री हुने पुस्तक घोषणा गरियो । यस पुस्तकमा उनले ब्रह्माण्डको उत्पत्ति संरचना, विकास र भविष्य सम्बन्धी कठिन विषयलाई पनि आम मानिसले सजिलै बुझ्ने भाषामा प्रस्तुत् गरेका छन् ।

हकिङले ब्रह्माण्डको उत्पत्ति र संरचना सम्बन्धी गहिरो अध्ययन गरी यस सम्बन्धी आफ्नो मौलिक मान्यता प्रस्तुत् छन्। हकिङले ब्रहमाण्डको उत्पत्ति निश्चित परिभाषित सिद्धान्त अनुसार भएको मान्यता राख्ने हकिङले यसको उत्पत्ति सर्वाधिक घनत्वको अवस्थामा रहेको कुनै विन्दुबाट भएको र त्यसको अन्त्यपनि त्यसै विन्दुमा हुने बताएका छन् । उनले त्यसलाई सिङ्‌गुलारिटिको संज्ञा दिएका छन् ।

क्वान्टम पुञ्जका रूपमा रहेकाले सर्वाधिक घनत्वको अवस्थालाई हकिङले ब्ल्याकहोल भनेका छन् । उनले ब्ल्याकहोल सम्बन्धी विभिन्न धारणा प्रस्तुत् गरेका छन् । उनले क्वान्टम सिद्धान्त र स्थूल दृश्य प्रपञ्चको अध्ययन गर्ने सिद्धान्तलाई एउटै सूत्रबाट व्याख्या गर्ने प्रयास गरे । हकिङले पृथ्वीमा आइपर्ने सम्भावित विपतिबाट बच्न मानव समुदायलाई बारम्बार सचेत गराउने गर्थे। उनले परमाणु युद्ध, तापक्रम वृद्धि, प्रकृति विरुद्धका मानवीय गतिविधिका कारण पृथ्वीमा मानव जीवन खतरामा रहेको बताएका छन् । यस्तै उनले मानिसलाई कृत्रिम बुद्धिमत्तापूर्ण रोबोटको निर्माण सचेत हुनपर्ने बताएका छन् ।

हकिङ एक प्रेरक वक्ता थिए । उनले बालबालिका - लाई आफूभन्दा तलको पैतालालाई नहेरी सँधै कर्मशील बनी तारालाई हेर्ने, बिनाकाम जिन्दगी खाली हुने भएकाले सँधै कर्मशील बन्न र कसैले प्रेम गरेमा त्यसलाई स्वीकार गर्न सुझाव दिएका छन् । हकिङले मानवीय चेतनालाई नयाँ उचाईमा पुर्याउन धेरै योगदानहरू दिएका छन् ।

५. 'जननी स्वर्गभन्दा पनि महान हुन्छिन्।' यस भनाइ लाई मातृव मातृत्व कथाका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस्।

कथाकार भागीरथी श्रेष्ठद्वारा लेखिएको 'मातृत्व' कथामा मातृत्वभन्दा महान कुनै प्रेम हुन सक्दैन भन्ने कुरालाई चित्रण गर्दै आमा स्वर्ग भन्दा पनि महान हुन्छन् भनभन्ने तथ्यलाई प्रमाणीत गरिएको हो।

श्रीमान्‌को असामायिक निधनपछि एक्लो बनेकी ममता आफ्नो र छोराछोरीको सुरक्षाका लागि सुबोधसँग नजिक भइन् । उनले सुबोधबाट आफ्नो अधुरो जीवन पुरा गर्न, आफ्नो र आफ्ना छोराछोरीको सुरक्षा र अभिभाकत्व पूर्ति गर्न चाहन्थिन। तर आफ्नो शरीरलाई मात्र प्रेम गर्ने गरेको र उसले आफ्ना बच्चाहरुमाथि देखाएको लापरवाही र अमानवीय व्यवहारको लागि सुबोधलाई घृणा गर्न थाल्छिन् ।

सुबोधको व्यवहारबाट चितपरिचित बनेपछि उनले सुबोधसँग दुरी कायम गर्न थाल्छिन् । यही कारण उनीहरुबिचको असमझदारी बढ्दै जान्छ । सुबोधसँग बस्दा सुन्दर र सुखी परिवार हुनेछैन भन्ने सोचेर, उनले सुबोधलाई त्याग्छिन् र आफ्नो सम्पूर्ण जीवन आफ्ना सन्तानहरुसँग जिउने निर्णय गर्छिन् ।

आफ्ना छोराछोरीहरूप्रति सुबोधको ईष्यले ममतामा मातृत्वलाई तीव्र बनाउँछ र कामुक सुबोधप्रतिको कोध र घृणाले अन्तत: सुबोधप्रति असन्तुष्टि पोख्न उनि उनी समर्थ बन्छिन् । अन्ततोगत्वा, मातृत्व प्रेममाथि विजयी हुन्छ ।

यसरी आमाको लागि सन्तानभन्दा ठूलो कोही हुन सक्दैन र सन्तानको खुसीका लागि जुनसुकै निर्णय लिन तयार हुन्छन् भन्ने कुरा बुझाउने प्रयास कथामा गरिएको छ । ममताले मातृत्वको प्रगाडता सहित सुबोधलाई परित्याग गरेको तथ्यबाट मातृत्वको प्राबल्य प्रष्ट पार्न खोजिएको छ।