Class 12 Social Model Questions 2082 – With Answers are the latest model questions prepared by the National Examination Board (NEB) for Class 12 students, designed to help them excel in the Social Studies exam. Find model questions and their answers given below:
राष्ट्रिय परिक्षा बोर्ड - कक्षा १२
नमुना प्रश्नपत्र
Social Studies
विद्यार्थीहरूले सकेसम्म आफ्नै शब्दमा उत्तर दिनुपर्ने छ । दायाँ किनारामा दिइएको अङ्कले पूर्णाङ्क जनाउँछ ।
सबै प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् ।
समूह 'क'अति संक्षिप्त उत्तरात्मक प्रश्नहरू [11 x 1 = 11]
१. नेपाल संवत कहिलेदेखि सुरु भयो ? वि.सं. मा लेख्नुहोस् ।
[१]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर: नेपाल संवत वि.सं. ९३६ (इ.सं. ८८०) देखि सुरु भयो ।
२. जीवनोपयोगी शिक्षाको अर्थ एक वाक्यमा लेख्नुहोस् ।
[१]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर: जीवनोपयोगी शिक्षा भनेको व्यक्तिलाई दैनिक जीवनमा उपयोगी हुने व्यावहारिक सीप र ज्ञान प्रदान गर्ने शिक्षा हो ।
३. पौराणिक चिन्तन अन्तर्गतका कुनै दुई परम्पराको नाम लेख्नुहोस् ।
[१]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर: (क) वैदिक परम्परा (ख) पुराण परम्परा
४. तपाईको कुनै लेख, रचना चोरी भएकोमा तपाईले गर्ने कुनै दुई कार्यहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।
[१]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर: (क) बौद्धिक सम्पत्ति कार्यालयमा उजुरी दिने (ख) कानुनी सल्लाहकारको परामर्श लिने
५. तपाईलाई मन पर्ने एउटा विषयवस्तुको अनुसन्धान शीर्षक तयार पार्नुहोस् ।
[१]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर: "नेपालमा युवा बेरोजगारीको अवस्था र यसको समाधानका उपायहरू: एक अध्ययन"
६. तपाईको विद्यालयमा कुनै दृष्टि विहीन साथी छन् । तपाईँ उहाँलाई कसरी सहयोग पुर्याउनु हुन्छ ? कुनै दुई बुँदा लेख्नुहोस् ।
[१]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर: (क) कक्षाको नोट्स पढेर सुनाउने (ख) विद्यालय परिसरमा हिँडडुलमा साथ दिने
७. नेपालमा सूचनाको हकको कार्यान्वयन सम्बन्धमा राष्ट्रिय सूचना आयोगका प्रमुख आयुक्तलाई सोध्न सकिने दुईवटा प्रश्नावलीको नमूना तयार पार्नुहोस् ।
[१]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर: (क) नेपालमा सूचनाको हकको कार्यान्वयनमा के-कस्ता चुनौतीहरू छन् ? (ख) सूचनाको हक प्रयोग गर्न नागरिकले कस्तो प्रक्रिया अपनाउनु पर्छ ?
८. शहरीकरणका कुनै दुईवटा आयामहरू प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
[१]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर: (क) जनसंख्या वृद्धि र केन्द्रीकरण (ख) भौतिक पूर्वाधारको विकास
९. आर्थिक विकास र आर्थिक वृद्धिबीचको एक भिन्नता लेख्नुहोस् ।
[१]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर: आर्थिक वृद्धि भनेको केवल राष्ट्रिय आयमा भएको परिमाणात्मक वृद्धि हो भने आर्थिक विकास भनेको आय वृद्धिसँगै जीवनस्तर, शिक्षा, स्वास्थ्य आदिमा गुणात्मक सुधार हो ।
१०. तपाई उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्री हुनु भयो भने देशको व्यापार घाटा न्यूनिकरण गर्न तपाईले अपनाउने दुई उपाय लेख्नुहोस् ।
[१]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर: (क) स्वदेशी उत्पादन प्रवर्द्धन गर्ने (ख) निर्यातमूलक उद्योगलाई प्रोत्साहन दिने
११. समावेशी शिक्षाको अर्थ एक वाक्यमा स्पष्ट पार्नुहोस् ।
[१]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर: समावेशी शिक्षा भनेको जाति, लिङ्ग, अपाङ्गता, आर्थिक अवस्था निर्विशेष सबै विद्यार्थीलाई समान शैक्षिक अवसर प्रदान गर्ने शिक्षा प्रणाली हो ।
समूह 'ख'संक्षिप्त उत्तरात्मक प्रश्नहरू [8 x 5 = 40]
१२. तपाईले आफ्नो जाति, समुदाय अन्तर्गत सामाजिक संरचना अध्ययन अनुसन्धान गर्दै हुनुहुन्छ भने सोको लागि प्रस्तावनाको आवरण पृष्ठ तयार पार्नुहोस् ।
[५]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर:
प्रस्तावनाको आवरण पृष्ठ
अनुसन्धान शीर्षक: "थारु समुदायको सामाजिक संरचना: एक अध्ययन"
प्रस्तुतकर्ता:
नाम: [विद्यार्थीको नाम]
कक्षा: XII रोल नं.: [रोल नम्बर]
निर्देशक: [शिक्षकको नाम]
विद्यालय: [विद्यालयको नाम]
प्रस्तुत मिति: [मिति]
प्रस्तावनाको आवरण पृष्ठ
अनुसन्धान शीर्षक: "थारु समुदायको सामाजिक संरचना: एक अध्ययन"
प्रस्तुतकर्ता:
नाम: [विद्यार्थीको नाम]
कक्षा: XII रोल नं.: [रोल नम्बर]
निर्देशक: [शिक्षकको नाम]
विद्यालय: [विद्यालयको नाम]
प्रस्तुत मिति: [मिति]
वा / Or
१२. सामाजिक समस्यासम्बन्धी कुनै शीर्षक तयार पारि सो शीर्षक अन्तर्गत गरिने अनुसन्धानका कुनै चार उद्देश्यहरू प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
[५]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर:
शीर्षक: "नेपालमा बालविवाहको अवस्था र यसको प्रभाव"
अनुसन्धानका उद्देश्यहरू:
(क) बालविवाहको वर्तमान अवस्था पत्ता लगाउने
(ख) बालविवाहका कारणहरू पहिचान गर्ने
(ग) बालविवाहले समाजमा पार्ने प्रभाव विश्लेषण गर्ने
(घ) बालविवाह रोकथामका उपायहरू सुझाव दिने
शीर्षक: "नेपालमा बालविवाहको अवस्था र यसको प्रभाव"
अनुसन्धानका उद्देश्यहरू:
(क) बालविवाहको वर्तमान अवस्था पत्ता लगाउने
(ख) बालविवाहका कारणहरू पहिचान गर्ने
(ग) बालविवाहले समाजमा पार्ने प्रभाव विश्लेषण गर्ने
(घ) बालविवाह रोकथामका उपायहरू सुझाव दिने
१३. नेपालमा सामाजिक रूपान्तरणका लागि भएका कुनै पाँच प्रयासहरू स्पष्ट पार्नुहोस् ।
[५]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर:
(क) भूमि सुधार कार्यक्रम: जमिनको न्यायोचित वितरण र किसानहरूको हक सुनिश्चित गर्न भूमि सुधार कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको छ।
(ख) शिक्षाको विस्तार: सबैका लागि शिक्षा अभियान र निःशुल्क आधारभूत शिक्षा नीतिले सामाजिक रूपान्तरणमा योगदान पुर्याएको छ।
(ग) महिला सशक्तिकरण: महिला अधिकार, लैंगिक समानता र महिला सहभागिता बढाउने कानुन र नीतिहरू लागू गरिएको छ।
(घ) जातीय भेदभाव विरुद्ध कानुन: जातीय छुवाछूत र भेदभाव विरुद्ध कानुनी व्यवस्था गरी समाजमा समानता कायम गर्ने प्रयास भएको छ।
(ङ) समावेशी नीति: सबै जातजाति, वर्ग र समुदायको राज्यका हरेक निकायमा प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्न समावेशी नीति अवलम्बन गरिएको छ।
(क) भूमि सुधार कार्यक्रम: जमिनको न्यायोचित वितरण र किसानहरूको हक सुनिश्चित गर्न भूमि सुधार कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको छ।
(ख) शिक्षाको विस्तार: सबैका लागि शिक्षा अभियान र निःशुल्क आधारभूत शिक्षा नीतिले सामाजिक रूपान्तरणमा योगदान पुर्याएको छ।
(ग) महिला सशक्तिकरण: महिला अधिकार, लैंगिक समानता र महिला सहभागिता बढाउने कानुन र नीतिहरू लागू गरिएको छ।
(घ) जातीय भेदभाव विरुद्ध कानुन: जातीय छुवाछूत र भेदभाव विरुद्ध कानुनी व्यवस्था गरी समाजमा समानता कायम गर्ने प्रयास भएको छ।
(ङ) समावेशी नीति: सबै जातजाति, वर्ग र समुदायको राज्यका हरेक निकायमा प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्न समावेशी नीति अवलम्बन गरिएको छ।
१४. तपाईको क्षेत्रमा बाढी, पहिरो जस्ता विपद् आएका बेलामा उद्धार एवं सुरक्षित कार्य गर्न जनसहभागिताका लागि के गर्न सकिन्छ ? कार्य सूची तयार पार्नुहोस् ।
[५]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर:
विपद् व्यवस्थापनमा जनसहभागिताका कार्यहरू:
(क) स्थानीय विपद् व्यवस्थापन समिति गठन गर्ने
(ख) सचेतना कार्यक्रम र तालिम सञ्चालन गर्ने
(ग) पूर्व सूचना प्रणाली विकास गर्ने
(घ) उद्धार सामग्री र प्राथमिक उपचार किट तयार राख्ने
(ङ) सुरक्षित स्थानको पहिचान र नक्सांकन गर्ने
(च) स्वयंसेवक टोली गठन गर्ने
(छ) प्रभावित परिवारलाई राहत वितरण गर्ने
(ज) पुनर्स्थापना कार्यमा सहयोग गर्ने
विपद् व्यवस्थापनमा जनसहभागिताका कार्यहरू:
(क) स्थानीय विपद् व्यवस्थापन समिति गठन गर्ने
(ख) सचेतना कार्यक्रम र तालिम सञ्चालन गर्ने
(ग) पूर्व सूचना प्रणाली विकास गर्ने
(घ) उद्धार सामग्री र प्राथमिक उपचार किट तयार राख्ने
(ङ) सुरक्षित स्थानको पहिचान र नक्सांकन गर्ने
(च) स्वयंसेवक टोली गठन गर्ने
(छ) प्रभावित परिवारलाई राहत वितरण गर्ने
(ज) पुनर्स्थापना कार्यमा सहयोग गर्ने
१५. वि.सं. २००९ देखि २०७९ सम्मको अवधिलाई संक्रमणकालीन अवधि मानिन्छ, किन ? विश्लेषण गर्नुहोस् ।
[५]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर:
वि.सं. २००९ देखि २०७९ सम्मको अवधिलाई संक्रमणकालीन अवधि मानिनुका कारणहरू:
(क) राजनीतिक परिवर्तन: यस अवधिमा प्रजातन्त्र स्थापना, राजतन्त्र अन्त्य र संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना भयो।
(ख) संविधान निर्माण: अन्तरिम संविधान र संघीय संविधान जारी भए।
(ग) द्वन्द्वकाल: दश वर्षे सशस्त्र द्वन्द्व र त्यसको समाधान यसै अवधिमा भयो।
(घ) शान्ति प्रक्रिया: विस्तृत शान्ति सम्झौता र द्वन्द्व पीडितहरूको न्याय प्रक्रिया सुरु भयो।
(ङ) संरचनात्मक परिवर्तन: एकात्मक राज्यबाट संघीय संरचनामा रूपान्तरण भयो।
वि.सं. २००९ देखि २०७९ सम्मको अवधिलाई संक्रमणकालीन अवधि मानिनुका कारणहरू:
(क) राजनीतिक परिवर्तन: यस अवधिमा प्रजातन्त्र स्थापना, राजतन्त्र अन्त्य र संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना भयो।
(ख) संविधान निर्माण: अन्तरिम संविधान र संघीय संविधान जारी भए।
(ग) द्वन्द्वकाल: दश वर्षे सशस्त्र द्वन्द्व र त्यसको समाधान यसै अवधिमा भयो।
(घ) शान्ति प्रक्रिया: विस्तृत शान्ति सम्झौता र द्वन्द्व पीडितहरूको न्याय प्रक्रिया सुरु भयो।
(ङ) संरचनात्मक परिवर्तन: एकात्मक राज्यबाट संघीय संरचनामा रूपान्तरण भयो।
१६. सामाजिक समावेशीकरणका सकारात्मक प्रभावहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।
[५]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर:
सामाजिक समावेशीकरणका सकारात्मक प्रभावहरू:
(क) समान अवसर: सबै नागरिकलाई शिक्षा, रोजगार र सेवामा समान पहुँच प्राप्त हुन्छ।
(ख) सामाजिक सद्भाव: विभिन्न जातजाति र समुदायबीच सद्भाव र एकता बढ्छ।
(ग) गरिबी न्यूनीकरण: पछाडि परेका समूहको आर्थिक स्थिति सुधार हुन्छ।
(घ) राजनीतिक सहभागिता: सबै वर्गको निर्णय प्रक्रियामा प्रतिनिधित्व बढ्छ।
(ङ) मानव अधिकार संरक्षण: सबैको अधिकार र सम्मान सुनिश्चित हुन्छ।
सामाजिक समावेशीकरणका सकारात्मक प्रभावहरू:
(क) समान अवसर: सबै नागरिकलाई शिक्षा, रोजगार र सेवामा समान पहुँच प्राप्त हुन्छ।
(ख) सामाजिक सद्भाव: विभिन्न जातजाति र समुदायबीच सद्भाव र एकता बढ्छ।
(ग) गरिबी न्यूनीकरण: पछाडि परेका समूहको आर्थिक स्थिति सुधार हुन्छ।
(घ) राजनीतिक सहभागिता: सबै वर्गको निर्णय प्रक्रियामा प्रतिनिधित्व बढ्छ।
(ङ) मानव अधिकार संरक्षण: सबैको अधिकार र सम्मान सुनिश्चित हुन्छ।
१७. तपाईं किशोर वा किशोरीको रूपमा आफ्नो परिवारमा पालना गर्नु पर्ने कुनै पाँचवटा कर्तव्यहरू छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस् ।
[५]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर:
किशोर/किशोरीले परिवारमा पालना गर्नुपर्ने कर्तव्यहरू:
(क) आमाबुबाको आदर: आमाबुबा र ज्येष्ठ जनलाई सम्मान गर्ने र उनीहरूको कुरा मान्ने।
(ख) घरकामामा सहयोग: घरको सरसफाइ, भान्सा र अन्य कामकाजमा सहयोग पुर्याउने।
(ग) भाइबहिनीको हेरचाह: सानो भाइबहिनीलाई माया गर्ने र उनीहरूलाई सहयोग गर्ने।
(घ) अध्ययनमा मनोयोग: नियमित अध्ययन गरी परिवारको नाम उज्यालो गर्ने।
(ङ) अनुशासनमा रहने: परिवारको नियम पालना गर्ने र नैतिक आचरण राख्ने।
किशोर/किशोरीले परिवारमा पालना गर्नुपर्ने कर्तव्यहरू:
(क) आमाबुबाको आदर: आमाबुबा र ज्येष्ठ जनलाई सम्मान गर्ने र उनीहरूको कुरा मान्ने।
(ख) घरकामामा सहयोग: घरको सरसफाइ, भान्सा र अन्य कामकाजमा सहयोग पुर्याउने।
(ग) भाइबहिनीको हेरचाह: सानो भाइबहिनीलाई माया गर्ने र उनीहरूलाई सहयोग गर्ने।
(घ) अध्ययनमा मनोयोग: नियमित अध्ययन गरी परिवारको नाम उज्यालो गर्ने।
(ङ) अनुशासनमा रहने: परिवारको नियम पालना गर्ने र नैतिक आचरण राख्ने।
१८. साइँसराइबाट पर्ने वातावरणीय चुनौतीहरू विश्लेषण गर्नुहोस् ।
[५]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर:
साइँसराइ (बसाइँसराइ) बाट पर्ने वातावरणीय चुनौतीहरू:
(क) वन विनाश: बसोबासका लागि जंगल कटान हुँदा वनस्पति र जैविक विविधतामा ह्रास हुन्छ।
(ख) भूक्षय र पहिरो: अव्यवस्थित बसोबासले भूमि क्षरण र पहिरो जाने समस्या बढ्छ।
(ग) जलस्रोतमा प्रभाव: खानेपानी र सिंचाइको स्रोतमा दबाब बढ्छ।
(घ) फोहोर व्यवस्थापन: बढ्दो जनसंख्याले फोहोर मैला व्यवस्थापनमा समस्या ल्याउँछ।
(ङ) वायु प्रदूषण: गाडी, उद्योग र घरेलु धुवाँले वायुमण्डल प्रदूषित हुन्छ।
साइँसराइ (बसाइँसराइ) बाट पर्ने वातावरणीय चुनौतीहरू:
(क) वन विनाश: बसोबासका लागि जंगल कटान हुँदा वनस्पति र जैविक विविधतामा ह्रास हुन्छ।
(ख) भूक्षय र पहिरो: अव्यवस्थित बसोबासले भूमि क्षरण र पहिरो जाने समस्या बढ्छ।
(ग) जलस्रोतमा प्रभाव: खानेपानी र सिंचाइको स्रोतमा दबाब बढ्छ।
(घ) फोहोर व्यवस्थापन: बढ्दो जनसंख्याले फोहोर मैला व्यवस्थापनमा समस्या ल्याउँछ।
(ङ) वायु प्रदूषण: गाडी, उद्योग र घरेलु धुवाँले वायुमण्डल प्रदूषित हुन्छ।
१९. शैक्षिक विकासले सामाजिक रूपान्तरणमा सघाउँछ । उदाहरणसहित पाँच बुँदामा स्पष्ट पार्नुहोस् ।
[५]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर:
(क) सचेतना वृद्धि: शिक्षाले मानिसलाई आफ्नो अधिकार र कर्तव्य बारे सचेत बनाउँछ।
(ख) आर्थिक सुधार: शिक्षित व्यक्तिले राम्रो रोजगार पाउँछ र गरिबी कम हुन्छ।
(ग) सामाजिक कुरीति हटाउने: शिक्षाले अन्धविश्वास र भेदभाव हटाउँछ।
(घ) स्वास्थ्य सुधार: शिक्षाले स्वास्थ्य सचेतना बढाउँछ।
(ङ) महिला सशक्तिकरण: शिक्षाले महिलालाई आत्मनिर्भर बनाउँछ।
(क) सचेतना वृद्धि: शिक्षाले मानिसलाई आफ्नो अधिकार र कर्तव्य बारे सचेत बनाउँछ।
(ख) आर्थिक सुधार: शिक्षित व्यक्तिले राम्रो रोजगार पाउँछ र गरिबी कम हुन्छ।
(ग) सामाजिक कुरीति हटाउने: शिक्षाले अन्धविश्वास र भेदभाव हटाउँछ।
(घ) स्वास्थ्य सुधार: शिक्षाले स्वास्थ्य सचेतना बढाउँछ।
(ङ) महिला सशक्तिकरण: शिक्षाले महिलालाई आत्मनिर्भर बनाउँछ।
वा / Or
१९. शिक्षाको क्षेत्रमा समुदायले कस्ता कुराहरूमा सहभागिता जनाउन गरेका छन्, उदाहरण सहित स्पष्ट पार्नुहोस् ।
[५]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर:
शिक्षामा समुदायको सहभागिता:
(क) विद्यालय व्यवस्थापन: स्थानीय समुदायले विद्यालय व्यवस्थापन समितिमा सहभागिता जनाउँछ।
(ख) भौतिक पूर्वाधार: समुदायले विद्यालय भवन निर्माण र मर्मतमा श्रमदान गर्छ।
(ग) छात्रवृत्ति: स्थानीय व्यापारी र दाताले विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति दिन्छन्।
(घ) शिक्षक नियुक्ति: समुदायले स्थानीय शिक्षक खटाउन र व्यवस्थापनमा सहयोग गर्छ।
(ङ) अनुगमन: अभिभावकले विद्यालयको गुणस्तर र विद्यार्थीको प्रगति अनुगमन गर्छन्।
शिक्षामा समुदायको सहभागिता:
(क) विद्यालय व्यवस्थापन: स्थानीय समुदायले विद्यालय व्यवस्थापन समितिमा सहभागिता जनाउँछ।
(ख) भौतिक पूर्वाधार: समुदायले विद्यालय भवन निर्माण र मर्मतमा श्रमदान गर्छ।
(ग) छात्रवृत्ति: स्थानीय व्यापारी र दाताले विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति दिन्छन्।
(घ) शिक्षक नियुक्ति: समुदायले स्थानीय शिक्षक खटाउन र व्यवस्थापनमा सहयोग गर्छ।
(ङ) अनुगमन: अभिभावकले विद्यालयको गुणस्तर र विद्यार्थीको प्रगति अनुगमन गर्छन्।
समूह 'ग'विस्तृत उत्तरात्मक प्रश्नहरू [3 x 8 = 24]
२०. समालोचनात्मक चिन्तन र सिर्जनात्मक चिन्तनबीचको अन्तर सम्बन्ध विश्लेषण गर्नुहोस् ।
[८]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर:
समालोचनात्मक चिन्तन:
समालोचनात्मक चिन्तन भनेको कुनै विषयवस्तु, तथ्य वा विचारलाई तार्किक रूपमा विश्लेषण गर्ने, मूल्यांकन गर्ने र निष्कर्षमा पुग्ने प्रक्रिया हो।
सिर्जनात्मक चिन्तन:
सिर्जनात्मक चिन्तन भनेको नयाँ विचार, समाधान वा उत्पादन सिर्जना गर्ने क्षमता हो।
अन्तर सम्बन्ध:
(क) पूरक प्रकृति: समालोचनात्मक चिन्तनले विचारहरूको मूल्यांकन गर्छ भने सिर्जनात्मक चिन्तनले नयाँ विचार जन्माउँछ।
(ख) विश्लेषण र संश्लेषण: समालोचनात्मक चिन्तनले विश्लेषण गर्छ र सिर्जनात्मक चिन्तनले संश्लेषण गर्छ।
(ग) समस्या समाधान: पहिले समालोचनात्मक चिन्तनले समस्या पहिचान गर्छ, त्यसपछि सिर्जनात्मक चिन्तनले नयाँ समाधान खोज्छ।
(घ) निर्णय प्रक्रिया: सिर्जनात्मक चिन्तनले विकल्पहरू प्रस्तुत गर्छ र समालोचनात्मक चिन्तनले उत्तम विकल्प छान्न मद्दत गर्छ।
समालोचनात्मक चिन्तन:
समालोचनात्मक चिन्तन भनेको कुनै विषयवस्तु, तथ्य वा विचारलाई तार्किक रूपमा विश्लेषण गर्ने, मूल्यांकन गर्ने र निष्कर्षमा पुग्ने प्रक्रिया हो।
सिर्जनात्मक चिन्तन:
सिर्जनात्मक चिन्तन भनेको नयाँ विचार, समाधान वा उत्पादन सिर्जना गर्ने क्षमता हो।
अन्तर सम्बन्ध:
(क) पूरक प्रकृति: समालोचनात्मक चिन्तनले विचारहरूको मूल्यांकन गर्छ भने सिर्जनात्मक चिन्तनले नयाँ विचार जन्माउँछ।
(ख) विश्लेषण र संश्लेषण: समालोचनात्मक चिन्तनले विश्लेषण गर्छ र सिर्जनात्मक चिन्तनले संश्लेषण गर्छ।
(ग) समस्या समाधान: पहिले समालोचनात्मक चिन्तनले समस्या पहिचान गर्छ, त्यसपछि सिर्जनात्मक चिन्तनले नयाँ समाधान खोज्छ।
(घ) निर्णय प्रक्रिया: सिर्जनात्मक चिन्तनले विकल्पहरू प्रस्तुत गर्छ र समालोचनात्मक चिन्तनले उत्तम विकल्प छान्न मद्दत गर्छ।
२१. प्रादेशिक अन्तर सम्बन्धका आयामहरू स्पष्ट पार्नुहोस् ।
[८]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर:
प्रादेशिक अन्तर सम्बन्धका आयामहरू:
(क) आर्थिक आयाम: विभिन्न प्रदेशबीच व्यापार, लगानी र आर्थिक सहकार्य हुन्छ।
(ख) सामाजिक आयाम: विभिन्न प्रदेशका मानिसबीच सामाजिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक आदानप्रदान हुन्छ।
(ग) राजनीतिक आयाम: संघीय सरकार र प्रदेश सरकारबीच अधिकार बाँडफाँट र सहकार्य हुन्छ।
(घ) प्रशासनिक आयाम: कर्मचारी विनिमय, प्रशासनिक सहयोग र नीति समन्वय हुन्छ।
(ङ) भौगोलिक आयाम: प्राकृतिक स्रोत साधनको साझा प्रयोग र वातावरणीय व्यवस्थापनमा सहकार्य हुन्छ।
(च) पूर्वाधार आयाम: सडक, विद्युत र सञ्चार जस्ता पूर्वाधारको साझा विकास हुन्छ।
(छ) सांस्कृतिक आयाम: भाषा, धर्म र परम्पराको आदानप्रदान र संरक्षणमा सहकार्य हुन्छ।
प्रादेशिक अन्तर सम्बन्धका आयामहरू:
(क) आर्थिक आयाम: विभिन्न प्रदेशबीच व्यापार, लगानी र आर्थिक सहकार्य हुन्छ।
(ख) सामाजिक आयाम: विभिन्न प्रदेशका मानिसबीच सामाजिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक आदानप्रदान हुन्छ।
(ग) राजनीतिक आयाम: संघीय सरकार र प्रदेश सरकारबीच अधिकार बाँडफाँट र सहकार्य हुन्छ।
(घ) प्रशासनिक आयाम: कर्मचारी विनिमय, प्रशासनिक सहयोग र नीति समन्वय हुन्छ।
(ङ) भौगोलिक आयाम: प्राकृतिक स्रोत साधनको साझा प्रयोग र वातावरणीय व्यवस्थापनमा सहकार्य हुन्छ।
(च) पूर्वाधार आयाम: सडक, विद्युत र सञ्चार जस्ता पूर्वाधारको साझा विकास हुन्छ।
(छ) सांस्कृतिक आयाम: भाषा, धर्म र परम्पराको आदानप्रदान र संरक्षणमा सहकार्य हुन्छ।
वा / Or
२१. सूचना प्रविधिको कारणले तपाईं हाम्रो जीवन र समाजमा कस्ता अनुकूल वा प्रतिकूल परिवर्तन ल्याएका छन्, उदाहरण सहित वर्णन गर्नुहोस् ।
[८]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर:
सूचना प्रविधिका अनुकूल प्रभावहरू:
(क) सञ्चारमा सहजता: मोबाइल र इन्टरनेटले सञ्चार सजिलो बनाएको छ।
(ख) शिक्षामा पहुँच: अनलाइन शिक्षाले कहीँबाट पनि पढ्न सकिने बनाएको छ।
(ग) व्यापार विस्तार: ई-कमर्सले व्यापार सहज बनाएको छ।
(घ) सरकारी सेवा: डिजिटल सेवाले कागजात सजिलो बनाएको छ।
सूचना प्रविधिका प्रतिकूल प्रभावहरू:
(क) साइबर अपराध: ह्याकिङ, ठगी र अनलाइन उत्पीडन बढेको छ।
(ख) सामाजिक सम्बन्धमा कमी: मानिसहरू फोनमा व्यस्त भई परिवारसँगको सम्बन्ध कमजोर भएको छ।
(ग) स्वास्थ्य समस्या: अत्यधिक स्क्रिन समयले आँखा र मानसिक स्वास्थ्यमा असर पारेको छ।
(घ) गलत सूचना: झुटा समाचार र अफवाह फैलिन सजिलो भएको छ।
सूचना प्रविधिका अनुकूल प्रभावहरू:
(क) सञ्चारमा सहजता: मोबाइल र इन्टरनेटले सञ्चार सजिलो बनाएको छ।
(ख) शिक्षामा पहुँच: अनलाइन शिक्षाले कहीँबाट पनि पढ्न सकिने बनाएको छ।
(ग) व्यापार विस्तार: ई-कमर्सले व्यापार सहज बनाएको छ।
(घ) सरकारी सेवा: डिजिटल सेवाले कागजात सजिलो बनाएको छ।
सूचना प्रविधिका प्रतिकूल प्रभावहरू:
(क) साइबर अपराध: ह्याकिङ, ठगी र अनलाइन उत्पीडन बढेको छ।
(ख) सामाजिक सम्बन्धमा कमी: मानिसहरू फोनमा व्यस्त भई परिवारसँगको सम्बन्ध कमजोर भएको छ।
(ग) स्वास्थ्य समस्या: अत्यधिक स्क्रिन समयले आँखा र मानसिक स्वास्थ्यमा असर पारेको छ।
(घ) गलत सूचना: झुटा समाचार र अफवाह फैलिन सजिलो भएको छ।
२२. गरीबी निवारणका लागि अवलम्बन गर्नुपर्ने रणनीति, कार्यक्रम र अपेक्षित उपलब्धि समेटी राष्ट्रिय योजना आयोगमा पेश गर्ने योजनाको ढाँचा तयार पार्नुहोस् ।
[८]
▶ उत्तर
उत्तर हेर्न लगइन/साइन अप गर्नुहोस्
उत्तर:
गरीबी निवारण योजनाको ढाँचा
१. पृष्ठभूमि:
नेपालमा अझै पनि ठूलो संख्यामा जनता गरीबीको रेखामुनि छन्। गरीबी निवारण राष्ट्रिय प्राथमिकताको विषय हो।
२. उद्देश्य:
- ५ वर्षमा गरीबी दर २०% बाट १०% मा झार्ने
- आय असमानता घटाउने
- सबैको आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्ने
३. रणनीतिहरू:
(क) रोजगार सिर्जनामुखी आर्थिक वृद्धि
(ख) सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम विस्तार
(ग) शिक्षा र स्वास्थ्यमा लगानी वृद्धि
(घ) कृषि आधुनिकीकरण
४. कार्यक्रमहरू:
(क) प्रधानमन्त्री रोजगार कार्यक्रम विस्तार
(ख) सीप विकास तालिम कार्यक्रम
(ग) लघु वित्त र सहकारी प्रवर्द्धन
(घ) सामाजिक सुरक्षा भत्ता वृद्धि
५. अपेक्षित उपलब्धि:
- २ लाख नयाँ रोजगारी सिर्जना
- गरीब परिवारको आय ५०% वृद्धि
- सबै बालबालिकाको विद्यालय भर्ना
६. बजेट: रु. ५० अर्ब (५ वर्षे अवधि)
७. अनुगमन र मूल्यांकन: त्रैमासिक प्रगति समीक्षा र वार्षिक मूल्यांकन
गरीबी निवारण योजनाको ढाँचा
१. पृष्ठभूमि:
नेपालमा अझै पनि ठूलो संख्यामा जनता गरीबीको रेखामुनि छन्। गरीबी निवारण राष्ट्रिय प्राथमिकताको विषय हो।
२. उद्देश्य:
- ५ वर्षमा गरीबी दर २०% बाट १०% मा झार्ने
- आय असमानता घटाउने
- सबैको आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्ने
३. रणनीतिहरू:
(क) रोजगार सिर्जनामुखी आर्थिक वृद्धि
(ख) सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम विस्तार
(ग) शिक्षा र स्वास्थ्यमा लगानी वृद्धि
(घ) कृषि आधुनिकीकरण
४. कार्यक्रमहरू:
(क) प्रधानमन्त्री रोजगार कार्यक्रम विस्तार
(ख) सीप विकास तालिम कार्यक्रम
(ग) लघु वित्त र सहकारी प्रवर्द्धन
(घ) सामाजिक सुरक्षा भत्ता वृद्धि
५. अपेक्षित उपलब्धि:
- २ लाख नयाँ रोजगारी सिर्जना
- गरीब परिवारको आय ५०% वृद्धि
- सबै बालबालिकाको विद्यालय भर्ना
६. बजेट: रु. ५० अर्ब (५ वर्षे अवधि)
७. अनुगमन र मूल्यांकन: त्रैमासिक प्रगति समीक्षा र वार्षिक मूल्यांकन
Questions Only:
